هیچ محصولی در سبدخرید نیست.
اثر کبری در مدیریت
احسان عابدیاثر کبری در مدیریت؛ وقتی راهحل، خودِ مسئله میشه
بذار یه داستان برات تعریف کنم که شنیدنش خالی از لطف نیست. یه زمانی تو دوران استعمار بریتانیا، انگلیسیا تو هند مستعمرهشون یه مشکلی داشتن با مارای کبری. مخصوصاً توی شهر دهلی. تعدادشون زیاد بود و خب معلومه که خطرناک هم بودن، مردم میترسیدن، آمار گزیدگی بالا رفته بود.
حالا مسئولای انگلیسی، اومدن یه راهحل به ذهنشون رسید. گفتن آقا ما به هر کسی که یه مار کبری بکشه و پوستشو بیاره، جایزه میدیم. یعنی یه سیستم تشویقی گذاشتن که مردم رو ترغیب کنن خودشون برن دنبال شکار این مارها.
خب اولش اوضاع خوب شد. تعداد مارا کم شد، مردم هم خوشحال، دولت هم راضی.
اما بعد از یه مدت، یه عده آدم زرنگ پیدا شدن که دیدن این قضیه خیلی هم بدک نیست. اومدن خونههاشون مار کبری پرورش دادن! بله، خودشون شروع کردن به تولید مار، فقط برای اینکه بکشنش و برن جایزه بگیرن. یعنی یه مدل بیزینس راه انداختن از دل همین سیاست تشویقی.
وقتی مسئولای انگلیسی فهمیدن جریان از چه قراره، کلاً برنامه رو لغو کردن. ولی اون کسایی که مار پرورش داده بودن، حالا که دیگه جایزهای نبود، همهی مارا رو ول کردن به طبیعت. نتیجه چی شد؟ تعداد مارای کبری از اول هم بیشتر شد!
این داستان تبدیل شد به یه مثال معروف توی دنیای مدیریت و سیاستگذاری، که بهش میگن اثر کبری (Cobra Effect). یعنی وقتی یه راهحل برای یه مشکل، نهتنها اون مشکل رو حل نمیکنه، بلکه وضع رو از قبل هم بدتر میکنه.
اثر کبری دقیقاً یعنی چی؟
اثر کبری به زبون ساده یعنی وقتی یه سیاست یا تصمیم مدیریتی، یه رفتار ناخواسته و معکوس رو تحریک میکنه. یعنی تو میخوای یه چیز رو درست کنی، اما چون درست فکر نکردی به واکنشهای آدمها، نتیجه دقیقاً برعکس چیزی میشه که میخواستی.
مدیریت یعنی هنر تصمیمگیری توی موقعیتهای پیچیده. و خب خیلی وقتا تصمیمهایی میگیریم که به ظاهر منطقی و درستن، ولی چون پیامدهای غیرمستقیمش رو نمیفهمیم، باعث دردسر میشن.
چندتا مثال واقعی از اثر کبری
پاداش برای کاهش تصادفها: یه نمونه معروفش مربوط به یه شرکت حملونقل بود که گفته بود هر رانندهای که تا یه مدت خاص تصادف نکنه، پاداش میگیره. نتیجه؟ رانندهها وقتی تصادف میکردن، گزارش نمیدادن، چون میترسیدن پاداششون رو از دست بدن. شرکت فکر میکرد آمار تصادف اومده پایین، ولی در واقع فقط آمار دروغی شده بود.
مبارزه با فساد در ادارهها: یه اداره دولتی اومد گفت هرکی گزارشی از فساد بده، درصدی از مبلغ فساد کشفشده بهش داده میشه. نتیجه؟ بعضیا خودشون رفتن هماهنگ کردن با یه کارمند که فسادی بسازن، بعد برن گزارش بدن و جایزه بگیرن!
افزایش تولید با سهمیهبندی: تو شوروی سابق، وقتی سهمیه تولید میدادن مثلا به کارخونهی میخسازی، بعضی وقتا میگفتن “باید این تعداد میخ بسازی” که نتیجهاش میخهای ریز و بیکیفیت بود. وقتی گفتن “به این وزن میخ باید برسونی”، کارخونه شروع کرد به ساختن میخهای گنده و بیمصرف که فقط وزنشون بالا بود. چون هدفگذاری درست انجام نشده بود.
چرا این اتفاق میفته؟
چون آدمها دنبال نفع شخصی خودشونان. وقتی یه سیستم تشویقی یا تنبیهی طراحی میکنی، اگه درست به رفتار آدمها و انگیزههاشون فکر نکنی، ممکنه همونا راه در رو پیدا کنن و کاری کنن که سیستم رو دور بزنن. یعنی در واقع، به جای حل مسئله، تو یه مشوق ساختی برای خلق همون مسئله!
اثر کبری یه یادآوری قشنگ به همهی مدیرها، کارآفرینا، سیاستگذارا و حتی پدر و مادراس: همیشه فکر کن که اگر یه سیاست بذاری، مردم ممکنه چجوری سوءاستفاده کنن ازش؟
چطور از اثر کبری در مدیریت جلوگیری کنیم؟
بررسی پیامدهای جانبی
هر تصمیمی که میگیری، فقط به هدف اصلیش فکر نکن. یه بار بنشین با خودت بگو “اگه من جای کسی بودم که میخواد دور بزنه، چی کار میکردم؟”مشورت با آدمای مختلف
آدمای تو میدون، اونایی که قراره با سیاستت درگیر بشن، دیدگاههای خوبی دارن. ازشون بپرس، ممکنه ایدههایی بدن که اصلاً به ذهن تو نرسیده.آزمایش کوچیک قبل از اجرا
قبل از اینکه یه سیاست رو سراسری اجرا کنی، اول تو یه منطقه یا گروه کوچیک امتحانش کن. ببین مردم چطور واکنش نشون میدن.بازبینی دائمی سیاستها
هیچ قانونی ابدی نیست. یه سیاست رو اجرا کردی، حواست باشه که عملکردش رو پایش کنی. ببین داره به هدفت کمک میکنه یا داره برعکس کار میکنه؟
جمعبندی: مارا با جایزه نمیکشن، پرورش میدن!
اثر کبری فقط یه داستان از هند استعمارزده نیست. یه زنگ خطره برای هر کسی که میخواد با انگیزه دادن، پاداش، یا جریمه، یه تغییری بسازه. این یه یادآوریه که سیستمهایی که بدون درک درست از رفتار انسان طراحی میشن، ممکنه بیشتر از خود مشکل، دردسر درست کنن.
مدیریت یعنی پیشبینی. یعنی بدونی هر تصمیم، مثل یه سنگه که میندازی تو آب، و باید موجهاشو ببینی. اگه فقط سنگو ببینی، ممکنه یه روز با یه عالمه مار کبری روبهرو شی، که خودت پرورششون دادی!
اگه این مطلب رو خوندی به احتمال زیاد تو مرحله راه اندازی کسب و کار یا رشد کسب و کارت هستی. پس مطالب زیر به دردت می خوره: